My, przedstawiciele samorządów, przedsiębiorstw, uczelni, organizacji społecznych oraz mieszkańcy regionów Europy graniczących z trudnymi, niestabilnymi sąsiadami wierzymy, że odporność wspólnot lokalnych jest jednym z fundamentów bezpieczeństwa całej Unii Europejskiej.
Dlatego wspólnie przedstawiamy deklarację na rzecz odporności europejskich regionów granicznych – „Deklarację Regionów Trudnosąsiedzkich”.
Konsolidacja naszych działań nabrała mocy w czerwcu 2025 roku podczas międzynarodowej Konferencji Wysokiego Szczebla w Białowieży, z udziałem Komisarza ds. spójności i reform Raffaele Fitto, kiedy jednoznacznie wskazano, że stabilność całej Europy zależy od odporności społeczności żyjących na jej granicach. Województwo Podlaskie stało się liderem tych działań, organizując w październiku 2025 Forum Spójności i Rozwoju Granicznego UE, które wezwało Komisję Europejską do podjęcia konkretnych działań oraz angażując się nieprzeciętnie w konsultacje społeczne polityk UE.
Kamieniem milowym naszych starań stało się ogłoszenie przez Komisję Europejską w lutym 2026 roku przełomowego komunikatu zatytułowanego „Silne regiony na rzecz bezpiecznej Europy”. Dokument ten potwierdził, że presja geopolityczna, kryzysy migracyjne oraz hybrydowe zagrożenia wymagają nadzwyczajnych narzędzi. Nie chodzi tu o działania doraźne, lecz trwałe zabezpieczenie.
Druga edycja Forum Spójności i Rozwoju Granicznego UE w Białymstoku stanowi kolejny etap tej drogi i realną płaszczyznę integracji naszych postulatów. Nie możemy poprzestać na deklaracjach politycznych. Aby wola polityczna Komisji Europejskiej stała się tarczą chroniącą nasze małe ojczyzny, ramy finansowe i regulacje prawne Unii Europejskiej muszą trwale wyjść naprzeciw kluczowym wyzwaniom.
Podpisując tę deklarację wierzę, że:
- bezpieczeństwo Europy zaczyna się w jej regionach,
- mieszkańcy regionów granicznych zasługują na równe szanse rozwoju,
- odporność społeczna jest równie ważna jak bezpieczeństwo militarne,
- silne regiony budują silną Europę.
Choć projekt unijnych rozporządzeń finansowych na lata 2028–2034 identyfikuje wschodnie regiony graniczne jako odrębny kod terytorialny (03), brakuje w nim realnych mechanizmów wsparcia. Postulujemy nadanie tym obszarom specjalnego statusu rozwojowego i bezpieczeństwa (analogicznie do regionów najbardziej oddalonych lub regionów górskich) oraz wprowadzenie jednoznacznych postanowień gwarantujących: dodatkowe fundusze w algorytmie podziału, wyższe dofinansowanie projektów, obniżoną koncentrację tematyczną, wyższe limity pomocy publicznej/de minimis oraz dedykowaną unijną inicjatywę finansową.
Uważamy za niezmiernie istotne szerokie powołanie nowego celu szczegółowego dotyczącego wschodnich regionów przygranicznych na wzór celu szczegółowego dotyczącego „sprawiedliwej transformacji” w perspektywie finansowej 2021-2027. Pozytywnie oceniamy ustanowienie nowego celu szczegółowego „bardziej odpornych regionów graniczących z Rosją, Białorusią i Ukrainą” w rozporządzeniu Interreg, ale uważamy, że jest to zdecydowanie zbyt wąskie podejście. Postulujemy, aby cel szczegółowy „bardziej odpornych regionów graniczących z Rosją, Białorusią i Ukrainą” przede wszystkim został ustanowiony w Rozporządzeniu PPKR określającym przepisy wspólne 2028-2034 dla dziewięciu funduszy (EFRR, EFS+, FS, EFRROW, EFRG, EFMRA, FAMI, IZGW oraz FBW) co przyczyni się do wielowymiarowego (a nie tylko transgranicznego) sprostania szczególnym wyzwaniom we wschodnich regionach przygranicznych. Podkreślamy przy tym wpływ inwestycji finansowanych z EFRR, Funduszu Spójności, EFS+ oraz dostrzegamy ich nieodzowność dla rozwoju terytorialnego regionalnego i lokalnego. Nowe rozwiązania nie mogą prowadzić do zmniejszenia znaczenia i ograniczenia roli EFRR, FS i EFS+, zwłaszcza we wspieraniu rozwoju wschodnich regionów przygranicznych, stojących przed podwójnym wyzwaniem, jakim jest zwiększenie bezpieczeństwa przy jednoczesnym wspieraniu gospodarki regionów słabiej rozwiniętych i mieszkańców;
Apelujemy o zapewnienie odpowiednich warunków i zachęt finansowych, w tym przeznaczenie specjalnej puli środków dla wschodnich regionów przygranicznych, nie tylko w ramach instrumentów realizacji polityki spójności takich jak krajowe i regionalne plany partnerstwa lub plan Interreg, ale również w ramach innych instrumentów polityk horyzontalnych i polityk sektorowych – m.in. w ramach Wspólnej Polityki Rolnej, Europejskiego Funduszu Konkurencyjności oraz instrumentu „Łącząc Europę”. Podkreślamy, że wsparcie to powinno przyjmować przede wszystkim formę dotacji i uzupełniać środki dostępne w ramach polityki spójności.
W tym kontekście należy również przeznaczyć specjalne zasoby finansowe dla wschodnich regionów przygranicznych, aby wspierać ich rozwój gospodarczy i promować odporność. Wzywamy do stworzenia dedykowanych instrumentów dotacyjnych dla MŚP i dużych przedsiębiorstw dotkniętych utratą rynków wschodnich. Celem jest zniwelowanie wyższego ryzyka inwestycyjnego, by przyciągnąć inwestorów czy w ogóle zatrzymać inwestycje na tych obszarach.
Podkreślamy, że wschodnie regiony przygraniczne znajdują się w mniej korzystnej sytuacji konkurencyjnej przy ubieganiu się o środki z programów zarządzanych centralnie przez Unię. Stąd też postulujemy uwzględnienie tej sytuacji poprzez dedykowane nabory, wyższe poziomy dofinansowania, ukierunkowane wsparcie techniczne oraz inne rozwiązania ułatwiające udział tych regionów w instrumentach unijnych.
● Inwestycje w logistykę i mobilność: rekomendujemy priorytetową realizację inwestycji we wschodnich regionach przygranicznych i preferencyjne zasady finansowania z instrumentów takich jak „Łącząc Europę” (CEF) dla projektów drogowych, kolejowych oraz lotniskowych o formule dual-use. Brak preferencyjnego traktowania korytarzy transportowych Via Baltica, Via Carpatia, Rail Baltica w regionach przygranicznych grozi powstaniem krytycznego 'wąskiego gardła' na północno-wschodniej osi transgranicznej Unii Europejskiej. Jednocześnie apelujemy o wykorzystanie potencjału dostępności transportowej i logistycznej – z uwagi m.in. na położenie na przecięciu kluczowych korytarzy europejskich sieci TEN-T: North Sea – Baltic oraz nowo wyznaczonego Baltic Sea – Black Sea – Aegean Sea. Bez aktywnej polityki regiony te mogą stać się jedynie „tranzytowym korytarzem”, przez który towary i kapitał będą przepływać bez pozostawiania wartości dodanej na miejscu.
● Zwracamy uwagę, że działania nakierowane na wzmacnianie bezpieczeństwa wschodnich regionów przygranicznych, w tym rozwój mobilności wojskowej, mają fundamentalne znaczenie dla stabilności całej Europy. Wskazujemy jednak, że dotychczasowe inwestycje podwójnego zastosowania (cywilno-wojskowe) skupiają się głównie w ośrodkach o rozwiniętym potencjale przemysłowym i innowacyjnym. Brak podejścia uwzględniającego specyfikę terytorialną grozi pogłębieniem nierówności i koncentracją kapitału zamiast realnej spójności.
● Rozszerzenie zakresu inwestycji: podkreślamy, że wydatki na bezpieczeństwo granicy wschodniej nie mogą sprowadzać się wyłącznie do bazy militarnej. Apelujemy o rozszerzenie zakresu inwestycji podwójnego zastosowania na obszary kluczowe dla lokalnych społeczności, w tym na ochronę zdrowia i edukację, lokalną infrastrukturę transportową oraz logistykę, aby regiony przygraniczne nie ulegały wyludnieniu i marginalizacji gospodarczej. Konieczne jest przy tym rozszerzenie kategorii inwestycji opieki zdrowotnej, w tym szpitali, ratownictwa medycznego, telemedycyny, mając na uwadze, że infrastruktura ta pełni zarówno cywilne funkcje zdrowotne, jak i funkcje wsparcia obrony i ochrony cywilnej w warunkach konfliktu zbrojnego. Nakłady muszą równolegle wzmacniać lokalną i regionalną infrastrukturę drogową oraz kolejową, łączącej obszary zagrożone trwałym wykluczeniem i depopulacją z korytarzami TEN-T, w celu zapewnienia spójności terytorialnej, odporności i konkurencyjności regionów.
● Synergia bezpieczeństwa i gospodarki: inwestycje obronne i wojskowe muszą przynosić korzyści lokalnym rynkom, generując stabilne miejsca pracy i włączając sektor MŚP oraz dużych przedsiębiorstw w obejmujące region łańcuchy dostaw. Należy promować inwestycje, które skracają łańcuchy dostaw i wykorzystują strategiczne położenie przygraniczne (np. centra przeładunkowe, logistyczne, suche porty), co przyciągnie kapitał technologiczny. Konieczne jest przygotowanie warunków do stopniowej odbudowy transgranicznych powiązań gospodarczych i logistycznych, w szczególności w zakresie przepływu towarów, współpracy handlowej oraz wykorzystania infrastruktury transportowej i przeładunkowej, w przypadku stabilizacji sytuacji geopolitycznej i przywracania funkcjonowania ruchu granicznego. Działania te powinny obejmować gotowość do ponownego wykorzystania położenia regionów jako wschodniej bramy Unii Europejskiej
● Wsparcie dla hubów ratowniczych: finansowanie unijne musi objąć modernizację regionalnych lotnisk (w tym nieposiadających statusu portów lotniczych) i centrów zarządzania kryzysowego chroniących ludność cywilną.
● Ochrona prawa do mieszkania w swoim regionie: w obliczu drastycznego spadku liczby ludności wspólnie proponujemy uruchomienie unijnej inicjatywy na rzecz poprawy sytuacji demograficznej.
● Programy dla młodych: postulujemy wdrożenie ułatwień w zakupie pierwszego mieszkania podnoszących atrakcyjność życiową regionów granicznych.
● Wzmocnienie i ochrona kapitału ludzkiego: oczekujemy funduszy na tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy, rozwój opieki zdrowotnej oraz wsparcie usług psychologicznych dla społeczności żyjących pod stałą presją geopolityczną.
● Budowa kompleksowej odporności samorządów: musi zostać zabezpieczone finansowanie ochrony samorządów przed cyberatakami, dezinformacją i zagrożeniami hybrydowymi.
● Powszechna łączność: wnioskujemy o likwidację białych plam telekomunikacyjnych poprzez pełne wsparcie finansowe pełnego pokrycia gmin w regionach przygranicznych UE siecią światłowodową i 5G.
● Niezależność energetyczna: oczekujemy dedykowanego wsparcia dla zdecentralizowanej produkcji energii z OZE, budowy magazynów energii oraz zapewnienia samowystarczalności szpitalom i infrastrukturze krytycznej. Transformacja energetyczna, rozwój ciepłownictwa i budowa odporności sieciowej jako warunek nadrzędny rozwoju gospodarczego oraz bezpieczeństwa terytorialnego: zagwarantowanie powszechnego dostępu do stabilnej, bezpiecznej i – co najważniejsze – zielonej oraz taniej energii jest kluczowym argumentem mogącym przyciągnąć inwestycje. Konieczne jest zabezpieczenie i wykorzystanie unikalnych potencjałów wynikających z realizacji strategicznych programów połączeń międzysystemowych - elektroenergetycznych i gazowych (w tym np. Harmony Link, Nordycko-Bałtycki Korytarz Wodorowy). Aby regiony przygraniczne nie były jedynie „pasem transmisyjnym” energii między państwami, ale realnymi beneficjentami tych wielkich inwestycji oraz wykorzystały bezpośredni impuls rozwojowy dla konkurencyjności i otworzyły się na zaawansowany przemysł, musi zostać podjęty szereg skoordynowanych działań. Powinny one objąć w szczególności: budowę lokalnych punktów wyprowadzenia mocy i przyłączy przemysłowych przy magistralach przesyłowych; wsparcie rozwoju lokalnych OZE oraz magazynów energii; ułatwienie tworzenia klastrów energii i spółdzielni energetycznych; zapewnienie środków na modernizację sieci dystrybucyjnych niskiego i średniego napięcia, co stanowi warunek konieczny dla przyjmowania nowej energii i zapobiegania wykluczeniu energetycznemu regionów przygranicznych; dostosowanie infrastruktury do gospodarki wodorowej, ze szczególnym uwzględnieniem możliwości wykorzystania paliw alternatywnych w lokalnym przemyśle, ciepłownictwie i transporcie publicznym; przeprowadzenie wielkoskalowej transformacji energetyki cieplnej oraz modernizacji systemów ciepłowniczych. Konieczne jest równoległe wsparcie rozbudowy infrastruktury gazowej, kanalizacyjnej, rezerw wody i bezpieczeństwa zasobów wodnych, w szczególności na obszarach zmagających się ze skrajnym zacofaniem sieci, w celu dalszego wyrównywania dostępności infrastrukturalnej.
● Zadośćuczynienie za zerwane więzi: w związku z zawieszeniem programów współpracy z Rosją i Białorusią oczekujemy nowego i adekwatnego instrumentu kompensacyjnego dla poszkodowanych samorządów.
● Nowy kierunek Interreg: popieramy elastyczne wykorzystanie Europejskiej Współpracy Terytorialnej do budowy przygranicznej sieci współpracy na osi Północ-Południe wewnątrz UE oraz z partnerami z Ukrainy i Mołdawii.
● Dedykowany instrument inwestycyjny dla wschodnich regionów granicznych – EastInvest: postulujemy utworzenie przez Unię Europejską dedykowanego mechanizmu finansowego wspierającego inwestycje samorządów i przedsiębiorstw w regionach ponoszących szczególne koszty geopolityczne. Instrument, wykorzystujący m.in. mechanizmy gwarancyjne, powinien ograniczać ryzyko inwestycyjne, obniżać koszt dostępu do kapitału oraz mobilizować środki publiczne i prywatne na inwestycje wzmacniające rozwój i odporność regionów, w tym projekty infrastrukturalne i dual-use. Oczekujemy, że mechanizm ten znajdzie trwałe miejsce w architekturze finansowej UE po 2027 roku i będzie dysponował skalą finansowania odpowiadającą rzeczywistym potrzebom regionów wschodniej flanki.
● Wyrównanie szans rynkowych: dedykowana, zwiększona pomoc publiczna na wschodniej flance UE nie może być traktowana jako zakłócenie konkurencji, lecz jako trwała rekompensata utraconych rynków wschodnich i z zasady niestabilnego trudnego sąsiedztwa (niezależnie od aktualnego stanu relacji z państwami sąsiedzkimi).
● Rewizja limitów finansowych: wnosimy o stałe i natychmiastowe zwiększenie limitów pomocy de minimis dla wschodnich regionów granicznych oraz uelastycznienie Ogólnego Rozporządzenia o Wyłączeniach Grupowych.
● Impuls dla inwestorów: rekomendujemy utworzenie transnarodowej sieci Specjalnych Stref Ekonomicznych oferujących ulgi podatkowe i uproszczone procedury administracyjne.
● Wprowadzenie stałego mechanizmu preferencyjnego: postulujemy wpisanie do funduszowych rozporządzeń unijnych obligatoryjnych kryteriów geopolitycznych, wiążących w algorytmach podziału funduszy UE zarówno na poziomie alokacji pomiędzy państwa członkowskie, jak i w podziałach wewnętrznych w krajach członkowskich.
● Zwiększenie wymiaru finansowego: oczekujemy wyższych alokacji oraz podniesienia poziomu dofinansowania projektów do 85–95% dla regionów trudnosąsiedzkich.
● Elastyczność wydatków: postulujemy obniżenie limitów koncentracji tematycznej, by regiony trudnosąsiedzkie mogły swobodnie inwestować w podstawową infrastrukturę i reagować na kryzysy.
